Nie wiemy, który z naszych przodków pierwszy pojął, jak garbować skórę, czyli sztukę konserwowania i zmiękczania zwierzęcej skóry. Wiemy jednak, że obok konserwacji żywności należy ona do najważniejszych odkryć w dziejach ludzkości. Oto historia skóry przez wieki, a zwłaszcza tego, jak wielkie wczesne cywilizacje Bliskiego i Dalekiego Wschodu zamieniły surową skórę w kulturę, handel i modę.

Garbowanie stoi obok konserwacji żywności wśród cichych wynalazków, które umożliwiły ludzkie życie takim, jakim je znamy.

Przypadkowe narodziny garbowania

Nasi najdawniejsi przodkowie potrafili już konserwować żywność solą, dymem i suszeniem. Żadna z tych metod nie czyniła jednak skóry przyjemną w noszeniu. Wysuszona skóra jest sztywna i nieugięta, bliższa desce niż ubraniu.

Przełom niemal na pewno przyszedł przypadkiem, a potem udoskonalił się przez długie próby i błędy. Ktoś odkrył, że skórę można przemienić, susząc ją, gotując z korą, a następnie wcierając świeży zwierzęcy tłuszcz, zginając i wyrabiając skórę, aż wreszcie zmiękła. Ten sam wczesny garbarz pewnie zauważył coś użytecznego: ponieważ woda i tłuszcz się nie mieszają, miękka, lekko tłusta skóra była też wodoodporna.

Pierwsze ubrania

Potrzeba ciepłej odzieży zrodziła się zapewne najpierw w chłodniejszych rejonach północnej Europy. Malowidła naskalne sugerują, że neandertalczyk zarzucał skóry na ramiona i wiązał je prymitywnymi sznurami w pasie lub na głowie. Badania genetyczne wszy odzieżowej, która istnieje tylko tam, gdzie nosi się ubrania, wskazują, że człowiek zaczął się okrywać między 42 000 a 72 000 lat temu, niemal na pewno skórami zwierząt.

Gdy człowiek z Cro-Magnon przybył do Europy około 40 000 lat temu, ubrania stały się bardziej dopracowane. Sznurowano je lub zszywano nicią z pozyskaną ze skór, używając kościanych igieł, które wciąż znajduje się na stanowiskach archeologicznych. Są nawet ślady upodobania do mody już 20 000 do 26 000 lat temu. Szkielety odnalezione pod Moskwą były pokryte tysiącami koralików z kości mamuta ułożonych we wzory, ręcznie naszytych na dawno rozłożoną odzież, najpewniej ze skóry. Najstarszy zachowany element odzieży ze skóry, prosta przepaska, pochodzi z około 3300 r. p.n.e. i należał do Ötziego, znalezionego w alpejskim lodowcu w 1991 roku.

Skóra na Bliskim Wschodzie

Ponieważ nasi dawni przodkowie nie umieli pisać, a czas zniszczył niemal wszystko, co nosili, polegamy na najwcześniejszych zapisach pisanych i artystycznych, by odtworzyć miejsce skóry. Bliski Wschód daje jedne z najbogatszych.

W Mezopotamii, między piątym a trzecim tysiącleciem p.n.e., Sumerowie szyli ze skór kobiece suknie. Wiemy to z ich przedstawień na urnach, naczyniach i malowidłach ściennych, a użycie koloru sugeruje, że organiczne barwniki należały już do garbowania. Egipcjanie byli jeszcze bieglejsi, znający garbowanie mineralne, roślinne i olejowe. Wyroby ze skóry odnaleziono w grobowcach sięgających 3000 r. p.n.e., a mówią nam one, że faraonowie nosili skórzane sandały i inne ubrania. Przepaska z gazeliej skóry, noszona przez robotnika z Osiemnastej dynastii między 1580 a 1350 r. p.n.e., zachowała się niemal idealnie i jest wystawiona w Museum of Fine Arts w Bostonie.

Teksty mówią więcej. Stary Testament wielokrotnie wspomina skórę i przypisuje Hebrajczykom proces garbowania korą dębową. Na morzu Fenicjanie z Babilonu, słynni żeglarze, handlowali wyrobami ze skóry po całym Morzu Śródziemnym. Jeden z czerwonych barwników, których używali, do dziś znany jest jako czerwień fenicka, drobny, lecz trwały ślad ich zasięgu.

Skóra na Dalekim Wschodzie

Daleko na wschodzie kształtowała się równoległa tradycja. Starożytni Chińczycy obrabiali skórę, tworząc bogato zdobione pudełka, parawany i kufry, traktując ją zarówno jako materiał na cenne przedmioty, jak i na odzież. Ich najwcześniejsza metoda garbowania opierała się na procesie dymu i soli. Z czasem ustąpiła ona innemu systemowi, w którym używano zwierzęcego tłuszczu, szpiku kostnego i zwierzęcego mózgu, dającemu skórę miękką i trwałą.

Od dawnego rzemiosła do współczesnej szafy

Uderza to, jak mało zmieniło się to, co istotne. Instynkt, który pchał prehistorycznego garbarza do zmiękczania skóry dla ciepła, to ten sam, który dziś przyciąga nas do skóry. Rzecz taka jak nasz dwurzędowy płaszcz bomber B3 z kożucha odpowiada na tę samą potrzebę, która kazała pierwszym ludziom sięgać po skóry w chłodzie.

Upodobanie do charakteru i patyny jest równie dawne. Brązowa męska kurtka trucker w stylu vintage nosi ślady używania z taką samą dumą jak każda antyczna skóra, a brązowa woskowana bluza z owczej skóry podtrzymuje tę wodoodporność, którą pierwsi garbarze odkryli przed tysiącleciami.

Podsumowanie

Od przypadkowego odkrycia przy ognisku po warsztaty Sumeru, Egiptu, Babilonu i starożytnych Chin, skóra przebyła niezwykłą drogę. Okryła pierwszych ludzi przed chłodem, ubrała faraonów i Sumeryjki, przepłynęła Morze Śródziemne na fenickich statkach i stała się skarbem na Dalekim Wschodzie. Nosić skórę dzisiaj to brać udział w jednej z najstarszych i najbardziej ludzkich historii, jakie istnieją.

Najczęściej zadawane pytania

Jaki jest najstarszy zachowany element odzieży ze skóry?

Najstarszym zachowanym elementem odzieży ze skóry jest przepaska biodrowa datowana na około 3300 r. p.n.e., którą nosił Ötzi, człowiek lodu, którego ciało odkryto w lodowcu we włoskich Alpach w 1991 roku.

Jak starożytni odkryli garbowanie?

Garbowanie niemal na pewno odkryto przypadkiem i udoskonalono metodą prób i błędów. Pierwsi garbarze suszyli skórę, gotowali ją z korą, a następnie wcierali zwierzęcy tłuszcz, aż stawała się miękka, a nawet wodoodporna.

Które ludy były najbieglejsze w obróbce skóry?

Starożytni Egipcjanie byli szczególnie biegli, stosując garbowanie mineralne, roślinne i olejowe. Własne tradycje rozwinęli też Sumerowie, Hebrajczycy, Fenicjanie i Chińczycy starożytności.

Czym była czerwień fenicka?

Czerwień fenicka to czerwony barwnik używany przez Fenicjan z Babilonu, wielkich żeglarzy, którzy rozwozili skórę po Morzu Śródziemnym. Kolor do dziś nosi ich nazwę.

Ciekawi Cię efekt tej rzemieślniczej pracy? Zobacz, jak prezentuje się kurtka skórzana męska od Buneri.