Dwa stulecia dzielące rewolucję przemysłową od ery kosmicznej przemieniły kurtkę skórzaną, zwykłą ochronę, w jeden z najpotężniejszych symboli współczesnego ubioru. Oto historia, jak do tego doszło: maszyny, które przyspieszyły garbowanie, kultury, które wplotły skórę w tożsamość, oraz filmy i projektanci, którzy uczynili kurtkę ikoną. Oto historia kurtki skórzanej w XIX i XX wieku.
W dwieście lat kurtka skórzana przeszła z warsztatu na ekran, nie tracąc nigdy swojej władzy nad nami.
XIX wiek: skóra spotyka maszynę
Rewolucja przemysłowa zmieniła skórę równie głęboko jak wszystko inne. Przełom przyszedł od amerykańskiego chemika Augustusa Schultza, który wynalazł szybsze garbowanie za pomocą soli chromu. Tam gdzie dawne metody wymagały tygodni, a nawet miesięcy, by zamienić skórę w użyteczny materiał, nowy proces potrzebował zaledwie kilku godzin. Garbowanie chromowe uczyniło skórę szybszą i tańszą w produkcji i do dziś pozostaje metodą dominującą.
Resztę zrobiły maszyny. Zarówno w Ameryce, jak i w Europie inżynierowie budowali maszyny, by wciąż podnosić wydajność. Już w 1809 roku opatentowano maszynę do dwojenia skóry, zdolną rozdzielić skórę na dowolną grubość, z równością nieosiągalną dla pracy ręcznej.
Wpływ na codzienność był ogromny. Szybsze i tańsze garbowanie stopniowo udostępniało zwykłym ludziom wyroby skórzane niegdyś zarezerwowane dla luksusu. Buty, paski, torby i wreszcie kurtki można było wytwarzać w większej liczbie i o bardziej jednolitej jakości niż kiedykolwiek. Kurtka skórzana, jaką znamy, produkowana masowo i noszona przez miliony, nie mogłaby istnieć bez tych XIX-wiecznych skoków.
Skóra i tożsamość w rdzennej Ameryce
Gdy europejskie fabryki pędziły, skóra po drugiej stronie Atlantyku niosła zupełnie inne znaczenie. U wielu rdzennych ludów była wpleciona w tożsamość, ceremonię i rzemiosło.
Podczas wojen z Indianami wojownicy Apaczów służyli armii USA jako zwiadowcy od 1871 do 1923 roku. Ponieważ nigdy nie dostali mundurów, stworzyli własne. Koszula z końca XIX wieku to pokazuje: z jeleniej skóry, barwiona świętym pigmentem żółtej ochry, zdobiona była rzędami guzików, frędzlami i drobiazgowym koralikowym haftem.
Skóra znaczyła też najważniejsze chwile życia. Gdy młoda kobieta z plemienia Mescalero Apache osiąga dojrzałość, społeczność świętuje czterodniowy obrzęd przejścia, czczący stworzenie i kobiety. Poncho i spódnicę z początku XX wieku, z miękkiego zamszu, z ciężkimi koralikowymi frędzlami i haftem, noszono właśnie na tę okazję. Tam skóra nigdy nie była zwykłym ubraniem: była pamięcią, wiarą i przynależnością.
Gorset: skóra jako konstrukcja
Skóra nie była tylko odzieżą wierzchnią. Kształtowała też ciało. Gorset, początkowo zwany stays, wyrósł z usztywnionego stanika sukni z XV wieku, a znana nam sylwetka klepsydry pochodzi z lat 20. XIX wieku.
Gorsety robiono z różnych materiałów, a skórę ceniono za mocną podporę, jaką dawała. Uderzający angielski przykład z 1883 roku, gorset z czerwonej bawełny, wzmacniano żółtą skórą i fiszbinem, by trzymał kształt. Ten sam konstrukcyjny instynkt żyje w nowoczesnej rzeczy jak nasza męska czarna dopasowana kurtka motocyklowa typu biker, której mocne linie rzeźbią sylwetkę.
XX wiek: od funkcji do mody
Nowe stulecie otworzyło się ze skórą w roli ochronnej. Wraz z otwartym automobilem na początku XX wieku zamożni kierowcy wkładali długie skórzane płaszcze do jazdy, by chronić się przed pogodą i kurzem. Wielu nosiło też skórzane trencze wzorowane na płaszczu brytyjskiego oficera, a skóra i zamsz weszły do męskiej odzieży sportowej, aż po elegancką kurtkę golfową już w 1928 roku.
Prawdziwy zwrot przyszedł w latach 30., gdy skóra wyszła z czysto użytkowego ku czysto modnemu. Skóra i zamsz stały się ulubieńcami projektantów, pojawiły się stylizacje od stóp do głów. Brytyjska aktorka i reżyserka Ida Lupino nosiła na przykład zamszowy kapelusz, koszulę i spódnicę, dokładnie taki zestaw, jaki spopularyzowano w tej dekadzie. Skóra stała się czymś do pokazania, nie tylko do przetrwania. Ten duch widać też w męskiej odzieży jak nasza czarna skórzana koszula Benny Hinn o prostym kroju.
Ten krok od funkcji do mody nie odrzucał wytrzymałości skóry, lecz ją celebrował. Projektanci zrozumieli, że to, co chroniło kierowcę czy żołnierza, ciężar, połysk, sposób, w jaki materiał przylega do ciała, czyniło ją też piękną.
Zamek i narodziny Perfecto
Mały element okuć zmienił wszystko. W połowie lat 20. Schott Bros jako pierwszy producent umieścił zamek błyskawiczny na kurtce, co zrewolucjonizowało odzież terenową.
Z tej innowacji narodziła się legenda. W 1928 roku ta sama firma wprowadziła kurtkę motocyklową Perfecto, nazwaną od ulubionego cygara założyciela Irvinga Schotta. Jej najsłynniejsza forma, One Star, zawdzięcza nazwę pojedynczej gwiazdce na każdym ramieniu. Początkowo była tylko surową odzieżą roboczą dla motocyklistów, lecz miała stać się czymś znacznie większym.
Kurtka motocyklowa staje się ikoną buntu
Perfecto naprawdę rozbłysło dopiero pod koniec lat 40., gdy czarna kurtka motocyklowa stała się symbolem buntu i wolności. Krojona pierwotnie z twardej skóry końskiej, trafiła do wyobraźni dzięki filmowi Dziki w 1953 roku z Marlonem Brando i od tej pory jest buntownikiem mody.
Ekran podtrzymał legendę. Kurtka pojawiła się na Jamesie Deanie w Buntowniku bez powodu w 1955 roku i przemierzyła kraj w Swobodnym jeźdźcu w 1969 roku. Gdy Dean zginął w wypadku w 1955 roku, mając na sobie Perfecto, styl tak naładował się niebezpieczeństwem, że wiele szkół zakazało kurtek na lata. Przez dekady czarna kurtka motocyklowa związała się z hard rockiem końca lat 60., z punkiem i z Hells Angels, którzy uczynili z niej nieoficjalny mundur. Klasyk jak nasza kurtka lotnicza aviator z brązowego shearlingu niesie tego niezależnego ducha dalej.
Uderza to, jak jeden projekt wchłonął tyle sprzecznych znaczeń: groźbę banity i nastoletni luz, otwartą drogę i żar koncertu. Każda subkultura, która ją przyjęła, dodawała warstwę, nie wymazując poprzedniej.
Skrzydła i ciepło: kurtka lotnicza
Obok kurtki motocyklowej w niebo wzbiła się druga ikona XX wieku. Kurtka lotnicza lat 40. inspirowała się Perfecto i była produkowana dla US Air Corps. To był poważny sprzęt: piloci myśliwców lat 40. byli w pełni chronieni przed żywiołami przez skórzane kurtki i spodnie, wysoko w lodowatych, otwartych kabinach.
Jej urok sięgnął szczytów wojska. Nawet zaprawieni dowódcy, w tym generał Patton, nosili kurtki lotnicze w czasie II wojny światowej. Sylwetka wciąż jest rozpoznawalna od pierwszego spojrzenia i nadaje noszącemu wyrazisty, nieco heroiczny obraz.
Rewolucja koloru
Lata 40. i 50. przyniosły jeszcze jedną wielką zmianę, całą w kolorze. Do początku lat 40. skórę męską i damską zdominowały odcienie beżu, czerni, rdzy i brązu. Potem postępy w garbowaniu umożliwiły żywe barwy, w tym czerwień, zieleń i żółć, a projektanci skorzystali, tworząc wielobarwne wyroby.
Eksperymenty trwały pod koniec lat 50. i na początku 60. Bonnie Cashin była pierwszą amerykańską projektantką, która szeroko pracowała ze skórą i zamszem, a jej nieustraszone użycie gorącego różu, czerwieni i musztardy naprawdę przemieniło branżę. Dzięki niej skóra przestała być materiałem trzeźwym i praktycznym. Stała się płótnem dla koloru i wyrazu.
Podsumowanie
Na przestrzeni XIX i XX wieku kurtkę skórzaną tworzono od nowa raz za razem: uprzemysłowiona przez chemię, uświęcona w rdzennej ceremonii, uformowana w gorsecie, wyrafinowana w odzieży do jazdy i lotniczej, wreszcie ukoronowana jako najwyższy symbol buntu i stylu. Każda noszona dziś kurtka skórzana niesie odrobinę tej długiej historii na ramionach.
Najczęściej zadawane pytania
Kto wynalazł garbowanie chromowe?
Garbowanie chromowe wynalazł amerykański chemik Augustus Schultz w XIX wieku. Dzięki solom chromu skrócił czas garbowania z tygodni do zaledwie kilku godzin, zmieniając produkcję skóry.
Czym jest kurtka Perfecto?
Perfecto to oryginalna czarna kurtka motocyklowa, wprowadzona przez amerykańską firmę Schott Bros w 1928 roku i nazwana od ulubionego cygara założyciela Irvinga Schotta. Słynna wersja One Star ma jedną gwiazdkę na każdym ramieniu.
Dlaczego niektóre szkoły zakazały kurtek skórzanych?
Po śmierci aktora Jamesa Deana w wypadku samochodowym w 1955 roku, gdy miał na sobie Perfecto, kurtka tak mocno skojarzyła się z buntem, że wiele szkół zakazało tego stylu na lata.
Kim była Bonnie Cashin?
Bonnie Cashin była pierwszą amerykańską projektantką, która szeroko pracowała ze skórą i zamszem. Jej śmiałe użycie kolorów, takich jak gorący róż, czerwień i musztarda pod koniec lat 50., przemieniło branżę skórzaną.
Kultowe fasony XX wieku wciąż powstają: zobacz, jak wygląda współczesna kurtka skórzana od Buneri.
